Mùa tuyển sinh đại học năm 2025 chứng kiến một hiện tượng đặc biệt: mặc dù đề thi tốt nghiệp THPT được nhận định là khó hơn mọi năm, nhưng điểm chuẩn ở nhiều ngành “hot” thuộc các trường đại học tốp đầu lại tăng mạnh, thậm chí lập nên mức kỷ lục.
Vậy đâu là nguyên nhân thật sự đứng sau nghịch lý này?
Đề khó nhưng điểm chuẩn cao: nghịch lý hay quy luật?
Thông thường, khi đề thi khó, điểm trung bình toàn quốc sẽ giảm, kéo theo điểm chuẩn hạ xuống. Tuy nhiên, thực tế lại cho thấy điều ngược lại: điểm chuẩn ở một số ngành “nóng” không những không giảm mà còn tăng mạnh. Điều này khiến nhiều phụ huynh và thí sinh băn khoăn: phải chăng việc đánh giá mức độ khó của đề thi chưa chính xác, hay năng lực học sinh hiện nay đã tiến bộ vượt trội?
Thực chất, hiện tượng này chỉ là một “nghịch lý bề ngoài”. Điểm chuẩn không phản ánh mặt bằng chung của toàn bộ thí sinh, mà chủ yếu phụ thuộc vào kết quả của nhóm học sinh xuất sắc nhất.
Những thí sinh ở tốp đầu vẫn có thể đạt điểm rất cao, và với số lượng chỉ tiêu hạn chế, các ngành hot buộc phải nâng điểm chuẩn để chọn lọc. Nói cách khác, kỳ thi giống như một cuộc đua đường dài: nhiều người có thể bị bỏ lại phía sau, nhưng những “vận động viên” giỏi nhất vẫn cán đích với thành tích ấn tượng, kéo điểm chuẩn lên mức kỷ lục.
Vì sao điểm chuẩn tăng cao kỷ lục?
Điểm chuẩn tăng không hẳn do đề thi dễ hơn, mà là hệ quả tất yếu của sự cạnh tranh gay gắt. Một số yếu tố góp phần tạo nên hiện tượng này gồm:
- Chỉ tiêu hạn chế ở các ngành hot: Các ngành như Y khoa, Công nghệ thông tin, Kinh tế, Ngoại thương… luôn thu hút lượng lớn thí sinh giỏi, trong khi chỉ tiêu tuyển sinh lại ít. Điều này khiến điểm chuẩn tăng vọt.
- Nhu cầu việc làm: Những ngành được đánh giá có triển vọng nghề nghiệp tốt thường tạo nên sức hút lớn, dẫn đến sự tập trung cạnh tranh mạnh mẽ.
- Nhiều phương thức xét tuyển song song: Ngoài kỳ thi tốt nghiệp THPT, các trường còn áp dụng xét học bạ, kỳ thi đánh giá năng lực, hoặc quy đổi chứng chỉ ngoại ngữ quốc tế. Sự đa dạng này khiến thí sinh có thêm lựa chọn, nhưng cũng làm bức tranh tuyển sinh trở nên phức tạp.
Ví dụ, chứng chỉ IELTS được quy đổi sang điểm môn ngoại ngữ trong kỳ thi tốt nghiệp theo thang điểm 10.
Tuy nhiên, khi xét tuyển đại học, mỗi trường lại áp dụng cách tính riêng. Có trường quy đổi IELTS 6.5 thành 10 điểm, cộng vào tổ hợp để đạt tổng 25 điểm, nhưng trường khác có thể tính theo cách khác, đưa tổng điểm lên 27 – 28.
Sự khác biệt này dẫn đến tình huống: một thí sinh có kết quả cao nhưng vẫn trượt, trong khi thí sinh khác nhờ lựa chọn phương thức và ưu tiên phù hợp lại đỗ.
Tuyển sinh: cuộc chơi không chỉ dựa vào năng lực
Dù trên lý thuyết, các trường đều công khai đề án tuyển sinh và công thức tính điểm, nhưng thực tế lại là một “ma trận” mà chỉ những người nắm rõ luật mới có lợi thế.
Học sinh thành phố thường dễ tiếp cận thông tin, được tư vấn kỹ lưỡng để chọn phương thức tối ưu. Trong khi đó, học sinh ở vùng nông thôn hoặc miền núi lại gặp nhiều bất lợi, thiếu kênh thông tin và dễ đưa ra lựa chọn chưa phù hợp. Điều này làm dấy lên lo ngại về tính công bằng trong tuyển sinh.
Kết quả là, thi cử không chỉ đơn thuần phản ánh “ai giỏi hơn thì đỗ”, mà đôi khi còn phụ thuộc vào yếu tố may mắn hoặc khả năng chọn chiến lược xét tuyển đúng đắn.
Nguy cơ từ nền giáo dục quá chú trọng thi cử
Áp lực cạnh tranh điểm chuẩn không chỉ ảnh hưởng đến thí sinh mà còn tác động đến xã hội. Nhiều ý kiến lo ngại rằng nền giáo dục đang dần đào tạo “những con người thi” thay vì những cá nhân phát triển toàn diện.
Học sinh bị cuốn vào vòng xoáy chạy đua điểm số, ưu tiên, chỉ tiêu… dẫn đến mệt mỏi, căng thẳng và thậm chí mất niềm tin. Nếu tình trạng này không được điều chỉnh, mục tiêu nuôi dưỡng đam mê, sáng tạo sẽ dần bị thay thế bởi những toan tính mang tính chiến lược.
Giải pháp nào để hướng đến tuyển sinh công bằng?
Để giải quyết triệt để vấn đề, cần có sự thay đổi đồng bộ từ cơ quan quản lý, nhà trường đến xã hội:
- Thống nhất quy đổi điểm: Bộ Giáo dục và Đào tạo cần ban hành khung quy đổi chung ở tầm quốc gia để hạn chế việc mỗi trường áp dụng một công thức riêng.
- Minh bạch và đơn giản hóa xét tuyển: Các trường cần công khai, minh bạch và rút gọn cách tính điểm để thí sinh dễ dàng hiểu và áp dụng.
- Tăng cường tư vấn hướng nghiệp: Đặc biệt chú trọng tới học sinh ở vùng khó khăn, giúp các em tiếp cận thông tin đầy đủ, từ đó có lựa chọn đúng đắn.
- Định hướng lại quan niệm xã hội: Không phải chỉ có ngành hot mới dẫn đến thành công. Học sinh cần được khuyến khích theo đuổi thế mạnh và sở thích riêng, thay vì chạy theo số đông.
Kết luận: Cần một nền tuyển sinh nhân văn hơn
Hiện tượng “đề khó nhưng điểm chuẩn cao” không hoàn toàn là nghịch lý, mà phản ánh sự cạnh tranh tập trung ở nhóm thí sinh xuất sắc trong các ngành hot, đồng thời cho thấy những bất cập từ nhiều phương thức xét tuyển.
Tuy nhiên, nhìn tổng thể, việc trúng tuyển đại học hiện nay không quá khó do quy mô chỉ tiêu ngày càng lớn. Sự khốc liệt chỉ xuất hiện ở một số ngành và trường đặc thù.
Để xây dựng một hệ thống tuyển sinh công bằng, hiệu quả và nhân văn hơn, không chỉ dừng lại ở việc điều chỉnh từng kỳ thi, mà cần có cải cách toàn diện: chuẩn hóa cách quy đổi, minh bạch thông tin, đa dạng hóa phương thức đánh giá và đặc biệt là thay đổi mục tiêu giáo dục theo hướng phát triển toàn diện con người.
